Przy oglądaniu starej pocztówki z nutami hymnu możesz natrafić na nazwisko Józefa Wybickiego i zapytać, czy to on skomponował cały utwór. Wybicki napisał słowa „Mazurka Dąbrowskiego”, ale autor melodii pozostaje nieznany, choć przez lata przypisywano ją znanemu kompozytorowi.
Wybicki napisał słowa hymnu, a melodia nie ma ustalonego autora
- Autor słów: Józef Wybicki.
- Melodia: autor nieznany; wiąże się ją z popularnym mazurkiem.
- Pierwotny tytuł: „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech”.
- Będomin: miejsce urodzenia Wybickiego i siedziba Muzeum Hymnu Narodowego.
Józef Wybicki napisał tekst, nie potwierdzoną kompozycję muzyczną
Znane nazwisko autora słów bywa automatycznie łączone z melodią. To dwa różne autorstwa: tekst stworzył Józef Wybicki, natomiast w oficjalnym zapisie hymnu twórca muzyki figuruje jako nieznany.
Przez długi czas melodię łączono z Michałem Kleofasem Ogińskim. To atrakcyjna odpowiedź, bo Ogiński był kompozytorem i twórcą muzyki związanej z Legionami, ale jego „Marsz dla Legionów” nie jest melodią hymnu. Przypisanie melodii Ogińskiemu nie ma potwierdzenia w oficjalnym zapisie państwowym, który podaje anonimowego autora. Takie rozdzielenie nazwisk najlepiej zapamiętać przy opisie pamiątki lub nut: Wybicki, słowa; autor melodii, nieznany.
Według załącznika do ustawy o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej słowa przypisano Wybickiemu, a muzykę opisano jako utwór o nieznanym autorstwie. Uważam, że właśnie ta różnica jest ciekawsza niż powtarzanie niepewnego nazwiska kompozytora.
Pieśń powstała we Włoszech dla polskich legionistów
Scenerią narodzin pieśni nie była Polska, lecz Reggio nell’Emilia. Wybicki napisał tekst w 1797 roku, kiedy działały tam Legiony Polskie pod dowództwem Jana Henryka Dąbrowskiego; utwór miał podtrzymywać nadzieję na odrodzenie kraju i przemawiał językiem zrozumiałym dla żołnierzy.
Pierwotnie pieśń nosiła tytuł „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech”. Słowa śpiewano do melodii mazurka, która była już znana, dzięki czemu nowy tekst mógł szybko wejść do wspólnego śpiewu. Muzeum Historii Polski opisuje utwór jako powstały do zasłyszanej melodii ludowego mazurka.
Warto wsłuchać się w początek refrenu: nazwisko Dąbrowskiego wskazuje na generała, ale pieśń nie jest jego autorstwa. Ten szczegół łatwo przeoczyć, gdy tytuł utworu bierze się za podpis twórcy.
Od pieśni legionowej do hymnu państwowego prowadziła długa droga
1797 rok oznacza powstanie pieśni, nie jej natychmiastowe ustanowienie hymnem państwowym. Oficjalnie tę funkcję przypisano „Mazurkowi Dąbrowskiego” w 1927 roku, po dziesięcioleciach, w których utwór funkcjonował jako pieśń patriotyczna i symbol wspólnoty.
Współczesna wersja zachowuje cztery zwrotki. Ich bohaterowie i obrazy, między innymi Dąbrowski, Bonaparte, Czarniecki oraz Basia, odsyłają do historii i wyobraźni epoki, w której tekst powstał. Zestawienie tych postaci pokazuje, że pieśń łączyła nadzieję na powrót do kraju z opowieścią o wcześniejszych walkach.
Obecny zapis tekstu i melodii znajduje się w załączniku do ustawy o symbolach państwowych. To przydatny punkt odniesienia, gdy porównujesz hymn z dawnym drukiem lub kolekcjonerskim śpiewnikiem: starszy wariant może różnić się od dzisiejszego oficjalnego brzmienia.
Dwór w Będominie pozwala połączyć hymn z miejscem i pamiątką
Na Kaszubach, w Będominie, stoi dwór związany z rodziną Wybickich, w którym urodził się autor słów hymnu. Działa tam Muzeum Hymnu Narodowego, oddział Muzeum Narodowego w Gdańsku; historia pieśni zyskuje tu lokalny adres, a nie pozostaje wyłącznie zapisem w podręczniku.
Dla osoby zainteresowanej starymi wydawnictwami czy drukami patriotycznymi szczególnie ciekawy jest sam kontekst: pieśń wojskowa, która szybko krążyła w wielu wersjach, później otrzymała ustalony tekst państwowy. W muzeum można spojrzeć na Wybickiego szerzej niż przez pryzmat jednej zwrotki. Opis zbiorów i miejsca przedstawia Muzeum Narodowe w Gdańsku.
Jedno rozróżnienie porządkuje całą historię hymnu
Gdy na pamiątce pojawia się nazwisko Wybickiego, odnosi się ono do autora słów. Melodia ma nieustalone autorstwo, a przypisywanie jej Ogińskiemu miesza hymn z innym utworem kompozytora.
Ten drobny podpis potrafi zmienić opis całego eksponatu. Właśnie dlatego historia „Mazurka Dąbrowskiego” dobrze pokazuje, jak uważne czytanie źródeł pomaga odróżnić legendę od potwierdzonego faktu.